Domowe instrumenty z recyklingu da się zrobić szybko, tanio i bez specjalistycznych narzędzi. Najlepiej wychodzą wtedy, gdy od początku myśli się nie tylko o wyglądzie, ale też o dźwięku: ciężarze wypełnienia, napięciu membrany czy długości elementu, który ma drgać. Właśnie dlatego dobór materiału ma większe znaczenie niż ozdoby. Kilka pustych opakowań, rolki po papierze, gumki recepturki i trochę taśmy wystarczą, żeby powstały instrumenty do zabawy, zajęć rytmicznych albo rodzinnego muzykowania. Poniżej konkretne rozwiązania, które da się wykonać bez bałaganu i bez kupowania gotowych zestawów.
Od czego zacząć: materiały, które naprawdę się sprawdzają
Nie każdy odpad nadaje się na instrument. Cienki plastik łatwo pęka, a zbyt miękki karton tłumi dźwięk i szybko się odkształca. Najwygodniej pracuje się z materiałami, które są lekkie, ale trzymają formę: tubami po ręcznikach papierowych, puszkami po napojach, pudełkami po herbacie, plastikowymi butelkami i zakrętkami.
Warto od razu posegregować surowce według funkcji. Jedne lepiej nadają się na pudło rezonansowe, inne na element perkusyjny, a jeszcze inne na wypełnienie. To oszczędza czas i ułatwia składanie instrumentu bez improwizowania w połowie pracy.
- Na korpus: rolki po papierze, kartonowe pudełka, metalowe puszki, plastikowe butelki
- Na wypełnienie: ryż, kasza, groch, fasola, koraliki, drobne kamyczki
- Na elementy naciągane: balony, grubsza folia, pergamin, gumki recepturki
- Do łączenia: taśma papierowa, klej na gorąco, mocny klej szkolny, zszywacz
- Do wykończenia: farby akrylowe, papier kolorowy, sznurek, markery
Przed użyciem wszystko trzeba umyć i dokładnie wysuszyć. To szczególnie ważne przy butelkach i puszkach po napojach. Wilgoć w środku zmienia brzmienie, a z czasem powoduje nieprzyjemny zapach lub rozklejanie taśmy.
Ostre krawędzie puszek i przeciętych butelek trzeba zawsze zabezpieczyć taśmą albo papierem. Jeśli instrument ma trafić do dziecka, lepiej zrezygnować z elementów metalowych tam, gdzie dłoń będzie miała stały kontakt z powierzchnią.
Shaker i marakas z butelki albo rolki
To najprostszy instrument na start, ale tylko pozornie nie ma tu co zepsuć. Najczęstszy błąd to wsypanie zbyt dużej ilości wypełnienia. Wtedy zamiast rytmicznego szelestu pojawia się głuche stukanie. Dobrze działają małe porcje materiału, które mają miejsce, żeby swobodnie się przemieszczać.
Do shakera nadaje się mała butelka po wodzie, pojemnik po jogurcie pitnym albo kartonowa tuba. Jeśli zależy na głośniejszym dźwięku, lepszy będzie twardszy plastik. Jeśli brzmienie ma być miękkie i bardziej „suchsze”, sprawdzi się karton.
- Przygotować czysty pojemnik i sprawdzić, czy zamknięcie trzyma pewnie.
- Wsypać 1-3 łyżki wybranego materiału: ryżu, soczewicy, kaszy albo koralików.
- Zamknąć pojemnik i dodatkowo owinąć miejsce łączenia taśmą.
- Potrząsnąć i odsłuchać brzmienie. Jeśli dźwięk jest zbyt ciężki, odsypać część zawartości.
- Okleić lub pomalować dopiero po sprawdzeniu dźwięku.
Jak dobrać wypełnienie do brzmienia
Ryż daje delikatny, szybki szelest. To dobry wybór do cichego grania i dla młodszych dzieci, bo instrument nie męczy uszu. W lekkiej butelce ryż brzmi subtelnie, ale w metalowym pojemniku potrafi być zaskakująco wyraźny.
Groch i fasola brzmią znacznie ciężej. Taki shaker bardziej „stuka” niż szeleści, dlatego dobrze sprawdza się jako akcent rytmiczny. Nie warto wsypywać ich dużo, bo wtedy dźwięk staje się toporny i mniej kontrolowany.
Koraliki, drobne kamyczki lub pestki pozwalają uzyskać ciekawsze, mniej przewidywalne brzmienie. To dobra opcja, gdy ma powstać kilka instrumentów o różnym charakterze. W praktyce najlepiej przygotować trzy małe próbki i porównać je obok siebie, zanim zamknie się docelowy pojemnik.
Mieszanie dwóch rodzajów wypełnienia też ma sens. Połączenie ryżu z kilkoma większymi ziarnami daje warstwowy dźwięk: najpierw lekki szmer, potem pojedyncze stuknięcia. Dzięki temu prosty instrument zaczyna brzmieć znacznie pełniej.
Jak zrobić marakas, który dobrze leży w dłoni
Marakas różni się od zwykłego shakera przede wszystkim uchwytem. Najłatwiej zrobić go z plastikowego jajka, małego pojemnika po deserze albo lekkiej butelki, do której doklei się rączkę z rolki kartonowej lub drewnianej łyżki. Uchwyt powinien być lekki, bo ciężki trzonek psuje balans.
Jeśli używana jest rolka kartonowa, warto wsunąć ją kilka centymetrów w korpus i dopiero wtedy obkleić taśmą. Samo przyłożenie „na styk” szybko puści. Przy większym obciążeniu klej na gorąco daje najpewniejsze połączenie, ale po nim i tak dobrze dołożyć warstwę taśmy.
Rączka nie powinna być zbyt cienka ani śliska. Gdy instrument wypada z dłoni, trudno utrzymać rytm i kontrolować ruch. Dobrym rozwiązaniem jest owinięcie uchwytu sznurkiem, papierową taśmą albo paskiem filcu.
W marakasie liczy się nie tylko szczelność, ale też środek ciężkości. Jeśli większość masy znajduje się w główce, ruch ręki będzie naturalny. Gdy zbyt dużo waży rączka, instrument robi się niewygodny i po chwili zaczyna męczyć nadgarstek.
Bębenek z puszki lub pudełka po serku
Domowy bębenek daje najwięcej satysfakcji, bo od razu słychać, jak działa napięcie membrany. W tym instrumencie to właśnie ono decyduje o wysokości i czystości dźwięku. Nawet prosty korpus może brzmieć dobrze, jeśli naciąg zostanie równo założony.
Na korpus nadaje się metalowa puszka po kawie, duże pudełko po serku, okrągły pojemnik po lodach albo kartonowa tuba o większej średnicy. Najłatwiej pracuje się z pojemnikami, które mają regularny kształt i równą krawędź.
- Przygotować korpus i wygładzić wszystkie ostre brzegi.
- Wyciąć membranę z balonu, grubej folii lub papieru do pieczenia złożonego warstwowo.
- Naciągnąć materiał na otwór i zabezpieczyć kilkoma gumkami recepturkami.
- Dla lepszego docisku owinąć całość taśmą, ale nie za ciasno na samej krawędzi membrany.
- Sprawdzić dźwięk, stukając palcami lub pałeczką z końcówką owiniętą filcem.
Balon czy folia – co wybrać
Balon jest najprostszą opcją, bo dobrze się rozciąga i łatwo daje napiąć. Po odcięciu szyjki można go naciągnąć na puszkę jak gotowy naciąg. Taki bębenek brzmi dość sprężyście i wyraźnie, ale balon bywa wrażliwy na przypadkowe przebicie.
Grubsza folia daje bardziej suchy dźwięk i bywa trwalsza, jeśli zostanie dobrze zamocowana. Trzeba jednak uważać na zmarszczki. Każde załamanie osłabia równomierne drganie, przez co dźwięk robi się matowy i nierówny.
Przy większym korpusie dobrze sprawdza się podwójna warstwa materiału. Nie chodzi o samo wzmocnienie, ale o stabilniejsze brzmienie. Pojedyncza cienka membrana w dużym bębenku często faluje i reaguje zbyt miękko na uderzenie.
Jeśli bębenek ma służyć dłużej, lepiej przygotować od razu dwa zapasowe naciągi. W praktyce membrana zużywa się szybciej niż sam korpus. Wymiana trwa chwilę, a instrument nie trafia od razu do kosza.
Gitara z pudełka i gumek recepturek
To instrument prosty konstrukcyjnie, ale bardzo wdzięczny, bo pokazuje zasadę drgania struny i rezonansu pudła. Najlepiej działa prostokątne pudełko po chusteczkach albo po herbacie z wyciętym otworem. Im twardsze ścianki, tym dźwięk będzie wyraźniejszy.
Na struny najwygodniejsze są gumki recepturki o różnej grubości. Cienkie brzmią wyżej, grube niżej. Jeśli wszystkie są jednakowe, instrument gra monotonnie i trudniej usłyszeć różnicę między dźwiękami.
- W pudełku wyciąć otwór rezonansowy na środku górnej ścianki.
- Nałożyć kilka gumek recepturek wokół pudełka tak, by przechodziły nad otworem.
- Pod struny wsunąć po obu stronach małe kawałki ołówka lub patyczka, żeby lekko je unieść.
- Jeśli ma powstać gryf, dokleić z boku mocną kartonową rolkę lub listewkę.
- Sprawdzić napięcie każdej gumki i wymienić te, które brzmią zbyt płasko.
Największą różnicę robią właśnie małe podpórki pod strunami. Bez nich gumki niemal leżą na kartonie i nie mają miejsca, żeby swobodnie drgać. Po podniesieniu od razu słychać głośniejszy i czystszy ton.
Nie warto przesadzać z liczbą strun. Trzy do pięciu w zupełności wystarczy. Przy większej liczbie trudno utrzymać równe odstępy, a cienki karton zaczyna się wyginać, co pogarsza brzmienie.
Jeśli pudełko jest zbyt miękkie, można od środka wkleić dodatkowy pasek kartonu. Taka prosta usztywniająca belka ogranicza zapadanie się ścianki pod naciskiem gumek i wydłuża życie instrumentu.
Fletnia ze słomek albo rurkowy instrument z papieru
Instrumenty dęte z recyklingu są mniej odporne na błędy niż perkusyjne, ale za to dobrze pokazują zależność między długością kanału a wysokością dźwięku. Najłatwiej zrobić prostą fletnię Pana ze słomek papierowych lub plastikowych wielorazowych. Każda rurka powinna mieć inną długość.
Słomki przycina się stopniowo: najdłuższa daje najniższy dźwięk, najkrótsza najwyższy. Końce trzeba szczelnie zamknąć z jednej strony, na przykład plasteliną, taśmą albo zagięciem i zszyciem, jeśli materiał na to pozwala. Nieszczelność od razu słychać, bo dźwięk robi się pusty albo w ogóle nie powstaje.
Rurki dobrze jest ułożyć od najdłuższej do najkrótszej i skleić obok siebie taśmą papierową lub klejem na tekturowej listwie. Ważne, by górne krawędzie były równe. Wtedy dmuchanie jest wygodniejsze i łatwiej trafić w kolejne tony.
Przed ozdabianiem warto wykonać próbę dźwięku. Jeśli dwa sąsiednie tony brzmią prawie tak samo, wystarczy skrócić jedną rurkę o kilka milimetrów. Lepiej robić to po trochu, bo wydłużyć przyciętej słomki już się nie da.
W instrumentach dętych różnica 2-3 mm potrafi zmienić wysokość dźwięku bardziej niż wymiana całego materiału. Dlatego cięcie „na oko” zwykle kończy się poprawkami.
Jak poprawić brzmienie i przedłużyć trwałość
Większość domowych instrumentów działa od razu po złożeniu, ale kilka drobnych korekt robi sporą różnicę. Najpierw zawsze warto sprawdzić szczelność, napięcie i luzy. Jeśli coś grzechocze nie tam, gdzie powinno, instrument będzie hałasował zamiast grać.
Przy shakerach i marakasach najlepiej zostawić trochę pustej przestrzeni w środku. W bębenkach trzeba pilnować równego naciągu na całym obwodzie. W instrumentach strunowych sens ma usztywnienie pudła i delikatne podniesienie strun nad powierzchnię.
Do ozdabiania lepiej używać lekkich materiałów. Gruba warstwa masy plastycznej czy ciężkie koraliki mogą stłumić drgania albo rozchwiać konstrukcję. Farba akrylowa, cienki papier i marker sprawdzają się znacznie lepiej niż dekoracje, które dodają zbędnej wagi.
Jeśli instrument ma być używany regularnie, dobrze przechowywać go w suchym miejscu. Karton szybko chłonie wilgoć, a membrany z balonów tracą napięcie przy zmianach temperatury. Prosta naprawa często wystarcza, ale im mniej materiał się odkształca, tym dłużej instrument zachowuje sensowne brzmienie.
Najlepszy efekt daje zrobienie kilku egzemplarzy tego samego typu i porównanie ich obok siebie. Wtedy od razu słychać, czy lepiej działa ryż czy groch, cienka gumka czy gruba, balon czy folia. Taka seria prób uczy więcej niż przypadkowe składanie jednego modelu i pozwala z odpadów wyciągnąć naprawdę przyzwoity dźwięk.